Geleceğin İstanbul’u kurgusuna ulaşmak için 2020 yılında çalışmaları başlatılan Vizyon 2050 Stratejik Planlama çalışmalarının ilk adımı olan İstanbul Vizyon 2050 Strateji Belgesi 2022 yılında tamamlanarak kamuoyu ile paylaşılmıştır. “Hayatın Tüm Çeşitliliği ile Canlı ve Özgür Olduğu, Herkesin İyi Yaşadığı Bir Dünya Şehri İstanbul” vizyonunun benimsendiği Strateji Belgesinde 7 Tema, 38 Amaç ve 246 hedef ile İstanbul’un uzun vadeli yol haritası oluşturulmuştur.
İstanbul’un geleceğine yönelik bu uzun vadeli çalışmanın ortaya koyduğu temel hedeflere ulaşılması, başta eylem planı olmak üzere bir dizi araç gerektirmiştir. Bu doğrultuda 2022 yılında İstanbul Vizyon 2050 Eylem Planı (VEP) çalışmasına başlanmıştır. Strateji Belgesi’nin tema, amaç ve hedefleri Vizyon Eylem Planı’nda stratejik eylem çerçeveleri altında çeşitli ölçeklerde stratejik eylemler ve uygulama projeleri olarak karşılık bulmuştur.
VEP’in en özgün boyutlarından biri içinde bulunduğumuz küresel gerçekliğe yönelik temel kabulüne ilişkindir. 21. yüzyıl dünyasının küresel nitelikte krizler ve meydan okumalarla karşı karşıya olduğu ve söz konusu krizlerin asli mekânının küresel kentler olacağı VEP çalışmasının ana kabulünü oluşturmuştur. VEP, bu krizlerin iç içe geçmiş ve birbirini tetikleyen işleyişi karşısında İstanbul gibi küresel kentlerin dirençli hale gelmesinin bütün meydan okuma alanlarında çok ölçekli stratejiler geliştirebilmesine bağlı olduğunu da bir başka temel kabul olarak benimsemiştir. VEP, bu görevi üstlenmiş ve karşı karşıya olunan her bir kriz alanını bir meydan okuma alanı olarak tanımlamıştır.
Bir başka anlatımla, krizler ve meydan okuma alanlarını gerçekçi bir şekilde anlayarak, kapsamlı eylemler geliştirmek önem arz etmektedir. VEP çalışması kapsamında aşağıda yer alan beş meydan okuma alanı altında toplam 37 stratejik eylem çerçevesi ile 273 stratejik eylem önerilmiştir.
Meydan Okuma Alanları:
- Yönetişim ve Demokrasi
- Çevre ve Ekoloji
- Kentsel Yapılı Çevre ve Ulaşım
- Toplumsal Refah ve Adalet
- Ekonomi ve Kalkınma
Yönetişim ve Demokrasi
Türkiye’de yerel yönetimler merkezi yönetime göre sınırlı yetkilere ve kaynaklara sahiptir. Bu durum yerel yönetimlerin kentsel sorunlara etkili müdahale etmesini büyük ölçüde engellemektedir. Özellikle büyük metropollerin ekonomik büyümenin merkezleri haline gelmiş olmasıyla ortaya çıkan sorunlar ve krizler, yerel yönetimlerin daha büyük kaynak ve yetkilere ihtiyaç duymasına neden olmuştur.
Öte yandan çoklu ve süreklilik kazanan krizlerin yarattığı olağanüstülükler çoğu durumda merkezi yönetim açısından kentlere doğrudan müdahale etme ve demokratik süreçlerin askıya alınmasının gerekçesi olarak kullanılmakta, krizler yerel yönetimlerin ihtiyaç duyduğu kaynakları kısıtlamanın da bir gerekçesi haline getirilmektedir. Bu durum ihtiyaç duyulan güçlü yerel yönetim senaryosunun hayata geçirilmesini zorlaştırmaktadır.
Bu bağlamda, Yönetişim ve Demokrasi Meydan Okuma Alanı, diğer kriz alanlarıyla baş edebilmenin ön koşulu, VEP’in en kritik bileşeni olarak ortaya çıkmaktadır. Yönetişim ve Demokrasi Meydan Okuma Alanı, diğer tüm alanlarda belirlenen eylem çerçevelerinin gereksinim duyacağı kurumsal yapılar, dönüşümler ve yönetişim modellerinin kapsamını ve içermesi gereken unsurları, İstanbul’un özel koşullarını dikkate alarak sistemli bir şekilde ele almakta ve çözüm sağlayan eylem alanları ve projeler önermektedir.
Çevre ve Ekoloji
Günümüzde insan faaliyetlerinin doğal varlıkları aşırı tüketmesiyle ekosistemlerin varlığı her yerde tehdit altındadır. Özellikle fosil yakıtların yoğun kullanımıyla artan sera gazı emisyonları, küresel ısınmanın yanı sıra biyoçeşitlilik kaybı, ormansızlaşma, iklim krizine bağlı afetler ve çevre kirliliği gibi yaşamı tehdit eden birçok risk oluşturmaktadır.
Türkiye’nin en yoğun nüfuslu şehri olan İstanbul, iklim değişikliğiyle mücadele konusundaki kararlılığına karşın, bu konuda dikkate değer güçlüklerle karşı karşıyadır. Bu bağlamda Çevre ve Ekoloji Meydan Okuma Alanı çevrenin korunması, ekolojik tahribatın onarılması ve iyileştirilmesine yönelik politikaları ve altyapı sistemlerini etkin biçimde uygulamaya sokan stratejik ve kurumsal adımları ve eylem alanlarını ayrıntılı biçimde tanımlamıştır.
Kentsel Yapılı Çevre ve Ulaşım
Krizlerin olumsuz sonuçları halihazırda devasa sorunları olan küresel kentlerde yoğunlaşma göstermekte ve kentsel nitelikte krizleri tetiklemektedir. İstanbul’da İkinci Dünya Savaşı sonrası yaşanan hızlı bir kentleşme süreci farklı özellikler kazanarak, mevcut yapılı çevrede yoğunlaşmış ve kıyılar yanında tarım, orman ve su havzaları gibi ekolojik alanlara doğru yayılmıştır. Son yıllarda özellikle kuzeye doğru yönelen mega projeler ve yoğun yapılaşma, İstanbul’un ekolojik dengesini taşıyamayacağı ölçüde bozmuştur. Yapılaşmış alanlarda yeşil ve açık alanların azalması, kentsel ısı adaları gibi yeni sorunları beraberinde getirmekte, İstanbul’un biyokültürel miras alanları da çeşitli tahribatlara maruz kalmaktadır. Deprem ve diğer doğal afet riskleri önlem alınması gereken elzem konulardandır.
Kentsel Yapılı Çevre ve Ulaşım meydan okuma alanı, İstanbulluların günlük yaşamlarında karşılaştığı fiziksel mekân boyutunu incelemektedir. İstanbul’un uluslararası alandaki rolünün kent yapılanmasına yansımalarını ve kentin gelişim eğilimlerini şekillendirme gerekliliğini vurgulamaktadır. Bir bütün olarak İstanbul’u oluşturan fiziksel mekâna bakılarak Kentsel Yapılı Çevre ve Ulaşım konusunda mevcut sorun ve potansiyellerin bir arada ele alındığı meselelerin bağlı oldukları bileşenler belirlenmiştir. Bunlar kentsel makroform, kamusal açık mekânlar ve yeşil alanlar, ulaşım sistemi, kültürel miras, kırsal yerleşmeler, yük hareketliliği, afet dayanıklılığı ve konut alanlarıdır. Bu meydan okuma alanında yer alan farklı ölçeklerde uygulanacak stratejik eylemler bu bileşenler çerçevesine oluşturulmuştur.
Toplumsal Refah ve Adalet
İstanbul, farklı kültürel, siyasal ve toplumsal kimliklere sahip insanların buluştuğu bir kenttir, bu çeşitliliğin korunabilmesi için ayrımcılıkla mücadele edilmesi ve herkesin kentsel olanaklara eşit erişiminin sağlanması gerekmektedir. Kentsel olanaklara eşit ve adil erişim, toplumsal refah ve adalet için vazgeçilmezdir; gıda, sağlık, eğitim, barınma, ulaşım, spor, kültür ve sanat gibi kentsel olanaklara erişimde engellerin ortadan kaldırılması Vizyon Eylem Planı açısından önceliklidir.
Bu bağlamda Toplumsal Refah ve Adalet Meydan Okuma Alanı içerisinde yer alan stratejik eylem çerçeveleri, birbirini tamamlayıcı ve bütünleşik bir yapı oluşturmaktadır. Farklı kentsel olanaklara odaklanan bu çerçeveler, kentsel yaşamın her alanını etkileyen önemli unsurları içermektedir. Ulaşımın erişilebilirliği, eğitim ve sağlık hizmetlerine ulaşımı şekillendirirken; kültürel çeşitliliğe saygı gösteren bir kültür ve sanat ortamı, kültürel mirasın korunmasıyla birlikte toplumsal bir uyumun temelini oluşturmaktadır. Yoksullukla mücadele, kentsel olanaklara eşit erişimin sağlanmasıyla güçlenirken; semt ölçeğinde afetlere karşı dayanıklı ve sürdürülebilir toplumsal örgütlülüğün inşası, krizlere hazırlıklı bir kentsel yaşamı sağlar. Toplumsal Refah ve Adalet Meydan Okuma Alanında yer alan Stratejik eylemler, kuramsal bakış açıları, küresel eğilimler, İstanbul’un koşulları ve İstanbulluların ihtiyaçları göz önünde bulundurularak planlanmıştır.
Ekonomi ve Kalkınma
Ulusal ekonomideki önemli rolü ve küresel ekonomideki yeri İstanbul’un günümüze dek bir çekim merkezi haline gelmesinde önemli bir unsur olmuştur. Tarih boyunca önemli bir ticaret merkezi olan İstanbul, küresel krizlerle karşılaşmış ve bu krizleri dönüştürme yeteneğine sahip olmuştur. Ekonomi ve Kalkınma Meydan Okuma Alanı, İstanbul’un diğer meydan okuma alanlarıyla uyumlu bir şekilde çalışarak, krizlerin olumsuz etkilerini en aza indirmeyi ve gelecekteki krizlerin önüne geçerek sürdürülebilir bir ekonomik yapı oluşturmayı hedeflemektedir. Bu bağlamda Ekonomi ve Kalkınma Meydan Okuma Alanı İstanbul’un metropoliten, ilçe ve semt ölçeklerinde gerçekleştirilecek eylemleri şekillendiren bileşenleri içermektedir. Bu bileşenler, ekonominin dayanıklılığını artırarak sektörel çeşitliliği korumayı ve geleceğe taşımak için üretim mekânlarını dönüştürmeyi, küçük üreticileri ve esnafları desteklemeyi, yerel ekonomileri güçlendirmeyi ve adil, güvenceli istihdam olanakları yaratmayı amaçlamaktadır.
İstanbul Vizyon 2050 Eylem Planı raporunun tamamına buradan ulaşabilirsiniz.
